Tomasz Chudy Natalia Robakowska Milosz Zwierzyk

Interpelacja w sprawie sprawności polskiego wymiaru sprawiedliwości

12 listopada 2012 r.

Szanowny Panie Ministrze!

W raporcie Banku Światowego „Doing Busines” na 2012 rok Polska awansowała o siedem pozycji na światowej liście łatwości prowadzenia biznesu. Najbardziej spektakularny awans zaś odnotowaliśmy w dziedzinie sądownictwa.

Jednakże, według opinii prawników, przytaczanych przez Dziennik Gazetę Prawną, awans ten nie oznacza wcale poprawy czasu trwania naszego procesu, szczególnie jeśli chodzi o postępowanie na sali rozpraw.

Ze wspomnianego raportu Banku Światowego wynika, iż mamy sprawniejsze procedury upadłościowe i poprawę w sądowym dochodzeniu zaległych należności. Doceniono również przeprowadzone w Polsce reformy w zarządzaniu sądami, uproszczenie procedur w sprawach gospodarczych i elektronizację sądów.

Zdania przywoływanych przez gazetę ekspertów są jednak podzielone. Wskazują oni na zwiększenie ilości spraw dzięki e-sądom poprawiającym statystykę i pozornie przyspieszającym proces. Sukcesu postępowania upadłościowego zaś dopatrują się w fachowości syndyków. Podkreślają też, iż wymiana dokumentów między komornikiem a sądem czy egzekucja z nieruchomości trwają zbyt długo.

W związku z zaistniałą sytuacją zwracam się do Pana Ministra z pytaniami:
1. Jakie działania podejmuje ministerstwo celem podniesienia sprawności sądów?
2. W jakim stopniu mogą być tu wykorzystane technologie informatyczne?
3. Jak przedstawiają się statystyki e-sądów i jaka czeka je przyszłość?

Odpowiedź Podsekretarza Stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości, Wojciecha Hajduka:

W odpowiedzi na pismo nr SPS-023-11614/12 z dnia 20 listopada 2012 r., dotyczące interpelacji Pana Posła Macieja Orzechowskiego w sprawie sprawności polskiego wymiaru sprawiedliwości, uprzejmie informuję, jak następuje.

Przywołany w interpelacji raport Banku Światowego „Doing Business”, który ocenia między innymi obszary dochodzenia roszczeń z umów oraz rozstrzygania spraw upadłościowych, opiera się na sondażowych badaniach prowadzonych na podstawie ankiet wypełnianych przez respondentów Banku Światowego, którymi są osoby posiadające praktyczne doświadczenie w danym obszarze. W przypadku obszaru dochodzenia roszczeń z umów, ocena czasu trwania postępowania dokonywana jest poprzez analizę zawartego w ankiecie ujednoliconego dla wszystkich gospodarek kazusu. Dotyczy on sprawy rozpoznawanej w postępowaniu procesowym po przeprowadzeniu rozprawy. Trzeba zatem stwierdzić, że na wskazywany w raporcie „Doing Business” czas trwania postępowania sądowego nie mają wpływu dane statystyczne, dotyczące spraw rozpoznawanych w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Konieczne jest także podkreślenie, że wyniki raportu „Doing Business” w odniesieniu między innymi do ustalenia czasu trwania postępowań sądowych w obszarze dochodzenia roszczeń z umów, a także w obszarze wpisu własności do ksiąg wieczystych, były przedmiotem wnikliwych analiz Ministerstwa Sprawiedliwości i z tego względu były prowadzone badania wyników pracy sądów w odniesieniu do spraw wieczystoksięgowych, jak i spraw, dotyczących dochodzenia roszczeń z umów w warunkach kazusów przyjętych przez autorów raportu.

Zgodnie z raportem „Doing Business” edycja 2012, czas trwania postępowania w celu wyegzekwowania roszczeń z umowy wynosił łącznie 830 dni, z czego etap postępowania przed sądem to 580 dni. Z kolei w przypadku postępowań wieczystoksięgowych (obszar rejestracji własności) wynik raportu wskazywał na 152 dni konieczne do uzyskania wpisu do księgi wieczystej. Najnowsza wersja raportu „Doing Business” 2013 odnotowała poprawę i czas postępowania w dochodzeniu roszczeń z umów skrócił się do 685 dni, z czego na etap postępowania sądowego przypada 480 dni, a czas postępowania wieczystoksięgowego wynosi według raportu 54 dni.

Z przekazywanych przez sądy danych statystycznych wynika, że obecny średni czas trwania postępowania o wpis w sądzie prowadzącym księgi wieczyste wynosi w Warszawie od 3 do 9 dni. Z kolei z danych zebranych w warszawskim sądzie gospodarczym za rok 2011 wynika, że czas trwania postępowań przed sądem w sprawach, które odpowiadają kryteriom kazusu raportu „Doing Business” wyniósł średnio 310 dni.

W odniesieniu do pytania o działania podejmowane w celu zwiększenia sprawności sądów należy wskazać, że działania Ministerstwa Sprawiedliwości w tej mierze mają charakter wielopłaszczyznowy. Obejmują one działania mające na celu reformowanie sądownictwa nie tylko w dziedzinie ustrojowo – organizacyjnej, ale także w zakresie poprawy sprawności postępowań sądowych.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego działająca przy Ministrze Sprawiedliwości pracuje aktualnie nad kompleksowymi regulacjami w zakresie kodeksu cywilnego, kodeksu postępowania cywilnego oraz kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Uproszczenie i przyspieszenie postępowań sądowych możliwe jest, już obecnie, między innymi dzięki wykorzystaniu nowoczesnych technologii informatycznych. Z dniem 1 stycznia 2010 r. wprowadzono zmiany w kodeksie postępowania cywilnego, umożliwiające rozstrzyganie sporów w elektronicznym postępowaniu upominawczym.

Ponadto prace nad projektem założeń projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw są prowadzone w celu osiągnięcia poprawy sprawności postępowań w sprawach cywilnych, w tym gospodarczych. W projekcie przewiduje się dalszą informatyzację postępowania cywilnego poprzez wprowadzenie elektronicznego biura podawczego pozwalającego na składanie pism procesowych drogą elektroniczną oraz dokonywanie doręczeń elektronicznych we wszystkich sprawach cywilnych, a także elektroniczne postępowanie w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym. Przewidywane jest również uproszczenie czynności dotyczących przeprowadzenia dowodu na odległość oraz zmiany w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Zmiany w postępowaniu rozpoznawczym zmierzają do przyspieszenia postępowań sądowych i ograniczenia kognicji sądów powszechnych w sprawach cywilnych (zmiana przepisu dotyczącego skutków wniosku o wyłączenie sędziego, rozszerzenie kompetencji referendarzy sądowych w postępowaniu upominawczym i nieprocesowym, ograniczenie obowiązku przedstawienia sprawozdania w czasie rozprawy apelacyjnej, powierzenie notariuszom niektórych spraw spadkowych rozpoznawanych w postępowaniu nieprocesowym. Projekt przewiduje również nowy wymiar informatyzacji dostępu do ksiąg wieczystych, przeglądanie księgi wieczystej przez Internet, wyszukiwanie ksiąg wieczystych w CBDKW, pobieranie wyciągów z księgi wieczystej, elektroniczne wnioski o wydanie dokumentów z CI.

Projekt zawiera ponadto szereg propozycji dotyczących informatyzacji postępowania egzekucyjnego, które powinny zwiększyć jego skuteczność. Przewiduje się, między innymi, wprowadzenie elektronicznej licytacji ruchomości i elektronicznego zajęcia rachunku bankowego, likwidację takich ograniczeń egzekucji, które nie znajdują uzasadnienia we współczesnych realiach, uproszczenie i przyspieszenie egzekucji z nieruchomości.

Z działań o charakterze legislacyjnym należy wymienić projekt założeń projektu ustawy o biegłych sądowych. Celem projektu jest uregulowanie problematyki biegłych w sposób zapewniający utrzymywanie wysoko kwalifikowanego korpusu ekspertów, w szczególności dzięki wyposażeniu prezesów sądów okręgowych w narzędzia umożliwiające właściwy ich nabór i nadzór nad ich funkcjonowaniem. Projekt przewiduje wprowadzenie regulacji zapewniających biegłym sądowym wysokość wynagrodzenia odpowiadającego ich kwalifikacjom i umiejętnościom, w szczególności przez podwyższenie stawek służących obliczaniu tych wynagrodzeń, a także umożliwienie bardziej elastycznego kształtowania należnych świadczeń przez podmioty zlecające sporządzenie opinii. Prace nad projektem założeń projektu ustawy o biegłych sądowych znajdują się na etapie konsultacji społecznych i uzgodnień międzyresortowych.

Podniesienie sprawności działania sądów powszechnych jest realizowane w ramach przygotowywanego w Ministerstwie Sprawiedliwości projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych i ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Projekt zakłada m.in. przyspieszenie procedury powołania kandydatów na wolne stanowiska sędziowskie. Zasadniczym i priorytetowym celem zmian w przepisach jest osiągnięcie optymalnego skrócenia czasu trwania procedury powołania do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego sądu powszechnego.

W celu skrócenia tego okresu przewiduje się wykorzystanie komunikacji elektronicznej w toku ubiegania się o stanowisko sędziowskie oraz zmianę trybu doręczeń i zawiadomień dokonywanych w toku tej procedury, w tym również w fazie postępowania przed Krajową Radą Sądownictwa.

Wskazać bowiem należy, że przedłużająca się procedura obsadzania wolnych stanowisk sędziowskich przekłada się na realizację podstawowej działalności sądów, jaką jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości i wykonywanie powierzonych sądom zadań z zakresu ochrony prawnej i prowadzi do wydłużania czasu trwających postępowań sądowych. Jednym z warunków zaś podniesienia sprawności, skuteczności i efektywności wymiaru sprawiedliwości jest racjonalne i optymalne wykorzystanie kadry orzeczniczej, czemu służyć mają przedstawione propozycje. Zasadnicze kierunki proponowanej zmiany są również odpowiedzią na zniwelowanie nierównomiernego obciążenia sędziów pracą orzeczniczą w sądach, gdzie wakujące stanowiska pozostają długotrwale nieobsadzone.

Podnieść należy, że na bieżąco Ministerstwo Sprawiedliwości monitoruje etatyzację i obsadzanie wolnych etatów sędziowskich i sukcesywnie wspiera kadrowo sądy najbardziej obciążone pracą. Celem wzmocnienia kadrowego sądów warszawskich, w Dzienniku Urzędowym Rzeczypospolitej Polskiej „Monitor Polski”, we wrześniu i październiku 2012 r., pod pozycjami 669, 706, 709 i 737 ukazały się obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości o 100 wolnych, nowo utworzonych stanowiskach sędziowskich w sądach okręgowych i rejonowych okręgu warszawskiego i warszawsko – praskiego. Ponadto w minionych latach dokonano nie tylko podniesienia wskaźnika liczby etatów urzędniczych przypadających na jeden etat sędziowski i referendarski, ale zasadniczego wyrównania tego wskaźnika pomiędzy okręgami sądów okręgowych. Działania te mają na celu zapewnienie sędziom odpowiedniego wsparcia w czynnościach pozaorzeczniczych ze strony kadry wspomagającej, a tym samym usprawnienie prowadzonych postępowań.

Kierunek zmian polegający na odciążaniu sędziów od obowiązków pozaorzeczniczych, realizuje również zarządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 25 września 2012 r. zmieniające zarządzenie z dnia 12 grudnia 2003 r. w sprawie organizacji i zakresu działania sekretariatów sądowych oraz innych działów administracji sądowej (Dz. Urz. Min. Sprawiedl. z 2012 r., poz. 157). Wprowadzone tym zarządzeniem zmiany polegają na przekazaniu części zadań o charakterze techniczno – administracyjnym, dotychczas wykonywanych przez sędziów, do obowiązków pracowników sekretariatów.

Ponadto w sądach wdrażany jest tzw. protokół elektroniczny, co pozwoli na utrwalanie przebiegu rozpraw sądowych za pomocą urządzeń rejestrujących dźwięk albo obraz i dźwięk, skracając znacznie czas ich trwania.

Odnosząc się do trzeciego z pytań interpelacji należy wskazać, że obecnie funkcjonuje jeden wydział e-Sąd, który wchodzi w struktury Sądu Rejonowego Lublin-Zachód w Lublinie jako VI Wydział Cywilny. Wydział ten rozpatruje sprawy w elektronicznym postępowaniu upominawczym (EPU). Ze gromadzonych w Ministerstwie Sprawiedliwości danych statystycznych wynika, że wpływ spraw do e-sądu systematycznie rośnie. W 2010 r. wpłynęło ogółem 690 109 spraw, w 2011 r. już l 856 839 spraw, a na koniec I półrocza 2012 r. – 1 047 821 spraw. Rośnie również poziom ich załatwień. W 2010 r. załatwiono ich bowiem 641 069, w 2011 r. już l 532 995 a na koniec I półrocza 2012 r. aż l 326 739 (tabela w załączeniu). Według danych na dzień 5 grudnia 2012 r. wpływ spraw do e-Sądu od początku jego istnienia wyniósł 4 599 tys. Ilość spraw załatwionych: 4 514 tys. spraw (ponad 98% wpływu). Ilość wydanych nakazów zapłaty: 4 371 tys. Ilość klauzul wykonalności: 3 631 tys. Ilość sprzeciwów: 160 tys. (3,4 % w stosunku do wpływu).

Łącznie od początku funkcjonowania elektronicznego postępowania upominawczego do dnia 27 września 2012 r. w postępowaniu tym wniesiono 4 119 842 pozwów, z których rozpoznano 4 043 857.

Dodatkowo w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace koncepcyjne nad utworzeniem e-sąd’ów na bazie kilku obecnych Ośrodków Migracyjnych Ksiąg Wieczystych, które będą prowadziły sprawy w elektronicznym postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu (EBTE) oraz w elektronicznym postępowaniu upominawczym (EPU).

Należy również wskazać, że celem usprawnienia Elektronicznego Postępowania Upominawczego wypracowano koncepcję bieżącej weryfikacji miejsca zamieszkania oraz zdolności sądowej stron tego postępowania w oparciu o dane z systemu PESEL. Przeprowadzenie takiej weryfikacji nie wymaga zmian legislacyjnych, a jej dokonywanie pozwoli na zminimalizowanie przypadków doręczania przez sąd nakazów zapłaty pozwanym na nieaktualne adresy, np. w sytuacjach, gdy powodowie wskazują adresy z umów zawartych przed kilkoma laty. Powyższe rozwiązanie pozwoli również na uniknięcie sytuacji, w której nakaz wydawany jest przeciwko osobie nieżyjącej. Ponadto zaproponowano zmodyfikowanie systemu obsługującego postępowanie poprzez wdrożenie mechanizmu automatycznie weryfikującego wniesienie kolejnego pozwu pomiędzy tymi samymi stronami o to samo roszczenie.

Dodatkowo należy wskazać, że obecnie w Ministerstwie Sprawiedliwości trwają prace wdrożeniowe systemów informatycznych: Zintegrowanego Systemu Rachunkowości i Kadr (ZSRK) i Systemu Informatycznego Wspomagania Pracy Merytorycznej (SIWPM) – które posłużą dalszej poprawie skuteczności działań Wymiaru Sprawiedliwości.

a-sad stat